Mo‘ynoq - Orol dengizi qirg‘og‘idagi halok bo‘lgan port

1048

Mo‘ynoq - Qoraqalpog‘iston Respublikasidagi shahar bo‘lib, Nukusdan 200 km uzoqlikda joylashgan. XX asr boshlarida Mo‘ynoq baliqchilik tufayli Orol dengizi qirg‘og‘ida gullab-yashnagan port shaharchasi edi. Bir paytlar bu yerda dam olish uylari va sanatoriylar, Orol dengizida suzadigan savdo va baliqchilik kemalari bor edi. Biroq Orol dengizining qurishi sababli Mo‘ynoqning sershovqin hayoti keskin o‘zgardi. Qoraqalpog‘istonning bir vaqtlar eng yirik porti jiddiy ekologik halokat girdobiga tushdi. Shahar aholisi tabiiy resurslarning tanqisligi va dengiz sathining pasayishi tufayli uchdan ikki qismdan ko‘prog‘iga kamayib ketdi. Sobiq port hududida omborxonalarning beton qutilari hali ham saqlanib qolgan, havoda esa hamon baliq hidi anqib turibdi.

Orol dengizi

Markaziy Osiyo cho‘llarining qoq markazida joylashgan Orol dengizi bir paytlar o‘lchamlariga ko‘ra dunyodagi to‘rtinchi yirik ko‘l edi. Orol dengizidagi suv sathi har doim sezilarli darajada o‘zgarib turgan, ammo sovet davrida paxta dalalarini suv bilan ta’minlashga qaratilgan irrigatsiya loyihalari uning qurishini tezlashtirdi. So‘nggi 40 yil ichida dastlabki suv hajmining atigi 10 foizi qoldi. Hozirgi vaqtda Orol dengizi uchta alohida suv havzasiga bo‘lindi: Shimoliy Orol dengizi (Kichik dengiz yoki Kichik Orol dengizi deb ham ataladi), Janubiy Orol dengizining g‘arbiy va sharqiy asosi (Katta dengiz yoki Katta Orol dengizi). Suvlardan xoli bo‘lgan 54 ming km² maydonda yangi qumli-sho‘rxok cho‘l - Orolqum paydo bo‘ldi. 2001-yilda dengiz tubining qurigan qismida tadqiqotlar o‘tkazilib, turar-joy binolari, hunarmandchilik ustaxonalari qoldiqlari, qabrlar va uy-ro‘zg‘or buyumlari topildi. Topilgan ashyolar XIII-XIV asrlarda sobiq dengiz o‘rnida aholi yashaydigan joylar bo‘lganligini ko‘rsatadi. Ushbu arxeologik obyekt Orol-Asar, ya’ni “Orol izi” deb nomlandi.

O‘tov lagerlari

Orol dengizi yaqinidagi o‘tov lagerida to‘xtab, Qoraqalpoq madaniy muhiti bilan tanishish mumkin. O‘tov O‘zbekistonning shimoli-g‘arbiy mintaqasi aholisiga qulay sharoitlar ilinjida bir joydan ikkinchi joyga ko‘chib yurish imkonini bergan yarim ko‘chmanchi turmush tarzining ramzidir. O‘tov lagerlarida yashash bilan bog‘liq sayohatlar ko‘pincha turli xil noodatiy xizmatlarni o‘z ichiga oladi: tuyalarda sayr qilish, uch mahal ovqatlanish, tabiat qo‘ynida va gulxan atrofidagi ziyofatlar, cheksiz yulduzli osmon ostidagi folklor tomoshalari. O‘tovda turib qolish O‘zbekistonning shimoli-g‘arbidagi cho‘l muhitiga sho‘ng‘ish va mahalliy aholining ko‘p asrlik an’analari hamda turmush tarzi haqida tasavvurga ega bo‘lish uchun ajoyib imkoniyat yaratadi. Buni sayohatning ekologik usuli deyish mumkin, chunki o‘tovlar butunlay yog‘och va qo‘y juni kabi tabiiy xom ashyolardan yasaladi.

Kemalar qabristoni

1960-yillardan boshlab Orol dengizi Mo‘ynoqdan yuzlab kilometrga chekinib bordi. Bir paytlar bu hududda ekin maydonlari va baliqchilik tufayli hayot qaynagan edi. Bugun esa sho‘r dengizda suzib yurgan kemalar va katerlar zanglagan holda qumliklarda turibdi va bu yer xaritadagi diqqatga sazovor joylarga aylangan. Mo‘ynoq Toshkentdan eng olis shahar bo‘lishiga qaramay, dunyoning turli burchaklaridan kelgan sayyohlar bu yerdagi og‘ir sharoit, issiq shamol va sho‘r qumlardan cho‘chimay, har yili bu yerga tashrif buyurishadi. Qurib qolgan dengiz tubining ulkan hududini ko‘rish, zanglab ketgan kemalar fonida esdalik uchun suratga tushish va ularning qoldiqlarini ushlab ko‘rish imkoniyati hech kimni befarq qoldirmaydi. Shuningdek, sayyohlar uchun jazirama issiqda cho‘milish mumkin bo‘lgan Shimoliy Orol dengizi qirg‘oqlariga ekstremal safari-sayohatlar ham uyushtirilmoqda. Atrofda hech qanday sun’iy yoritish manbalari yo‘qligi tufayli tunda Mo‘ynoq osmoni yulduzli ulkan gilamga aylanadi. Qachonlardir hamma yoqni suv va dengiz jonivorlari qoplagan joyda yulduzlar ostidagi o‘tovlarda tunash, haqiqatan ham, Mo‘ynoqni fojiali romantikaga to‘la sirli makonga aylantiradi.

Mo‘ynoqdagi o‘lkashunoslik muzeyi

1984-yilda asos solingan muzey Mo‘ynoq tumani madaniyat uyida joylashgan. Ushbu muzeyda Orol dengizining yo‘qolishi haqida hikoya qiluvchi 200 dan ortiq eksponat mavjud. Ekspozitsiyada sovet rassomlarining asarlari, tarixiy fotosuratlar, o‘simlik va hayvonot dunyosi namunalari, mahalliy baliqchilarning uy-ro‘zg‘or buyumlari, Orol dengizi bo‘yida yashagan xalqlarning san’at va hunarmandchilik asarlari o‘rin olgan. Muzey kolleksiyasida 1950-1980-yillarda o‘z asarlarida Orol dengizini tasvirlagan qoraqalpoq rassomlari Rafael Matevosyan va Faim Madgazinning ijodi alohida o‘rin egallaydi. Ularning “Dengiz ketdi”, “Qumdagi kemalar”, “Sayozlik”, “Umid” va boshqa kartinalari tomoshabinni o‘sha hududda falokat yuz bergan paytga qaytaradi.

Qo‘ng‘irot - cho‘l o‘rtasidagi qadimiy shahar

Qo‘ng‘irot shahriga 2000 yil avval asos solingan bo‘lib, u bir necha bor Orolbo‘yi hududidagi turli davlatlarning poytaxti, shuningdek, miloddan avvalgi VI-V asrlarda qadimgi Xorazmning bir qismi bo‘lgan. Bu shaharga fors jangchilari hujum qilgan, mo‘g‘ul qo‘shinlari va savdogar karvonlari o‘tgan. Qo‘ng‘irot doimo O‘rta Osiyoning turli davlatlari ta’siriga tushib kelgan, 1930-yilda esa u Qoraqalpog‘iston Avtonom Respublikasi Qo‘ng‘irot tumanining markaziga aylanib, uning deyarli yarmini egallagan.

Sudochye ko‘li

Sudochye ko‘li Amudaryo deltasining chap qirg‘og‘idagi yagona yirik ko‘l hisoblanadi. Ko‘lda muhim ornitologik qo‘riqxona hududi mavjud bo‘lib, u yerda 2000-yilgacha 218 turdagi qushlar qayd etilgan. So‘nggi o‘n yil ichida Sudochye ko‘llar tizimi o‘ziga xos geografik joylashuvi tufayli ekzotik tropik qushlar - pushti flamingolar uya quradigan joyga aylandi. Har bahor bir necha ming flamingo to‘dasining ajoyib manzarasini kuzatish mumkin, bu yerda ozuqa bazasining ko‘payishi tufayli ularning soni yildan-yilga ortib bormoqda.

Urga qishlog‘i

Sudochye sayoz ko‘li atrofidagi hududda joylashgan qishloq dastlab XVIII asrda Pugachyov qo‘zg‘olonida ishtirok etgan qochqin kazaklar tomonidan barpo etilgan. Ko‘l yaqinida joylashganligi tufayli aholi baliqchilikni o‘zlashtirib, qishloqni Qoraqalpog‘istondagi yirik baliqchilik markazlaridan biriga aylantirgan. Urga 1971-yilgacha aholi yashaydigan joy bo‘lgan, ammo Orol dengizi quriganidan keyin baliq tanqisligi tufayli qolgan ozchilik aholi ham shaharni tark etishga majbur bo‘lgan. Bugungi kunda sayyohlar saqlanib qolgan uylar xarobalaridan iborat kimsasiz qishloq bo‘ylab sayr qilish imkoniyatiga ega. Shuningdek, qishloq yaqinidagi shu nomdagi burunda arxeologlar IX-X asrlarda massagetlar tomonidan qurilgan deb taxmin qiladigan qal’a va minoralarning qoldiqlarini ko‘rish mumkin.

Ustyurt platosi

Ustyurt platosi O‘zbekistondagi gilli va toshloq cho‘l bo‘lib, sharqda Orol dengizi va Amudaryo deltasi, g‘arbda Mang‘ishloq va Kaspiy dengizi qo‘ltig‘i oralig‘ida joylashgan. Plato Qo‘ng‘irot tumanidan 210 km uzoqlikda joylashgan. Bu yerda qish qattiq bo‘lib, havo harorati -40 darajagacha tushadi, yozda esa jazirama issiq hukm suradi. Shunga qaramay, bu joyda bir vaqtlar odamlar yashagan, chunki bu yerda neolit davriga oid 60 dan ortiq manzilgohlar topilgan va mo‘g‘ullar ishtirokining izlari saqlanib qolgan. Bundan tashqari, yassitog‘ qadimgi karvon yo‘llari, jumladan, Buyuk Ipak yo‘lining muhim chorrahasi bo‘lgan. Ustyurt o‘zining iqlim sharoiti, mutlaqo suvsizligi va zamonaviy yo‘nalishlardan uzoqligi tufayli hozirgi kunda ham mashhur Qoraqum cho‘lidan ancha kam o‘rganilgan. Olimlarning fikriga ko‘ra, yassitog‘ 20 million yildan ortiq vaqt oldin Tetis okeanining tubi bo‘lgan. Qadimgi okean uzoq vaqtdan beri yo‘q bo‘lsa-da, uning mavjudligi to‘g‘risidagi dalillar arxeologlar tomonidan platoni o‘rganish jarayonida dengiz jonzotlarining toshga aylangan qoldiqlari ko‘rinishida topilgan.

Alanqal’a

Ustyurtda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida qadimiy Alan qal’asi topilgan bo‘lib, u 1219-yilda mo‘g‘ullar istilosi paytida vayron qilingan. Uning xarobalari yigirma gektar maydondagi besh qavatli uy balandligidagi qum tepaliklar ostida butunlay ko‘milib ketgan. Qazishmalar paytida bu yerda bir yarim mingdan ortiq xo‘jalik binolari bo‘lgan uylar topildi. Ular 35-45 ta inshootdan iborat bloklarga birlashtirilgan bo‘lib, turar joyning ichki qismi asosan 2 ta xona va kichik supa-pechdan iborat edi. Supa tagidan sovuq kunlarda uni isitib turadigan quvurchalar o‘tkazilgan.

Ellikqal’a - qadimgi Xorazm xarobalari

Qoraqalpoq tilida “ellikta qal’a” ma’nosini anglatuvchi Ellikqal’a o‘z hududida eng ko‘p qadimiy qal’alarga ega bo‘lgan mintaqa hisoblanadi. Ellikqal’a Amudaryoning Xiva shahridan narigi tomonida - janubiy o‘ng qirg‘oq hududida joylashgan. Buyuk alloma Abu Rayhon Beruniy ham bu joy haqida yozib, Jayhun (Amudaryo) quyi oqimida 300 ta qal’a qurilganini ta’kidlab o‘tgan.

Jonbosqal’a

Dastlabki Jonbosqal’a manzilgohi qadimgi Xorazmning antik davrida, ya’ni “ming shahar” nomi bilan mashhur bo‘lgan davrda barpo etilgan. Olimlarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, qal’a miloddan avvalgi IV asrda qurilib, milodiy I asrgacha mavjud bo‘lgan. Bu qal’aning ulug‘vorligini devorlarining balandligi 10 metrga yetganligi ham tasdiqlaydi. Jonbosqal’a ko‘p asrlar davomida ko‘chmanchilarning hujumlariga muvaffaqiyatli qarshilik ko‘rsatib kelgan. Biroq milodiy I asrda bosqinchilar darvozadan g‘arbroqdagi devorni taran yordamida buzib kirishga erishgan. Bu yoriq qal’a ichidagi jangning boshlanishiga sabab bo‘lgan, buni arxeologlar topgan o‘q uchlari tasdiqlaydi. Ehtimol, aholining ko‘pchiligi halok bo‘lib, tirik qolganlari asirga olingan. Shundan so‘ng qal’a ta’mirlanmagan va vaqt o‘tishi bilan yomg‘ir hamda shamollar ta’sirida vayron bo‘lib, so‘nggi 2000 yil ichida xarobaga aylangan. Bugungi kunda uning o‘tmishdagi ulug‘vorligini eslatuvchi ulkan devorlari saqlanib qolgan, xolos.

Tuproqqal’a

Tuproqqal’a milodiy I-IV asrlarda barpo etilgan Kushonlar davrining eng muhim yodgorligi sanaladi. Qadimiy shahar 1938-yilda S.P.Tolstov rahbarligidagi Xorazm ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan qazishmalar paytida kashf etilgan. Milodiy 305-yilgacha qal’adan mamlakat hukmdorlarining qarorgohi sifatida foydalanilgan. Tuproqqal’a xarobalarida II-V asrlarga oid Xorazm va Kushon mis tangalari, Xorazm hukmdorlarining tasvirlari tushirilgan kichik mis disklar, yog‘och taxtachalardagi yozma hujjatlar saqlanib qolgan. Qal’a me’morchiligi qadimgi Xorazm shaharsozligi va mudofaa inshootlarining ajoyib namunasidir.

Ayozqal’a

Ayozqal’a Qizilqum qumtepalarida, Tuproqqal’adan taxminan 20 kilometr shimoli-sharqda joylashgan qal’adir. U muqaddas Sulton Uvays tog‘lari etagida joylashgan. Bu tarixiy yodgorlik juda katta tepalikdan iborat bo‘lib, ehtimol miloddan avvalgi IV asrda vujudga kelgan. Qal’a devorlari dunyoning to‘rt tomoniga qaratilgan bo‘lib, yagona kirish joyiga janub tomonda joylashgan labirint orqali borish mumkin. Mahalliy afsonaga ko‘ra, ulkan larzalar davrida, avvalgi hukmdor vafot etgach, yangi podshohni tanlash zarurati tug‘ilgan. Xaloyiq to‘plandi va kohinlar kimning qo‘liga shohlik lochini qo‘nsa, o‘sha yangi hukmdor bo‘lishini bashorat qilishdi. Biroq, taqdir hazil qilib, qush oddiy askarning boshiga qo‘ndi. Lochinni darhol haydab yuborishdi, ammo u qaytib kelib, askarning boshiga yana qo‘ndi va xalq buni taqdir ishorasi deb bildi. Bu jangchi tepalikda yangi qal’a qurishdagi shaxsiy hissasi bilan tanilgan edi. Uning hukmronligi burch va adolat tamoyillariga asoslangan edi. Shoh o‘zining kamtarona ildizlarini doimo esda tutish uchun eski, to‘zigan etikni taxt oldidagi ko‘zga tashlanadigan joyga osib qo‘yishni buyurdi.

Qo‘yqirilganqal’a

Qo‘yqirilganqal’a "O‘lgan qo‘ylar qal’asi" deb tarjima qilinadi. Qazishmalar shuni ko‘rsatdiki, bino diametri 42 metr bo‘lgan, ikki qavatli silindrsimon ulkan inshoot bo‘lib, tekislikdan 8 metr balandlikda joylashgan. Quyi qavat dastlab ma’lum yulduzlarning chiqish va botish vaqtlarini, shuningdek, Quyosh va Oyning davrlarini kuzatadigan astronomik rasadxona vazifasini bajargan bo‘lishi mumkin. Bu joy miloddan avvalgi II asr o‘rtalarida o‘zlashtirilgan va milodiy IV asrgacha qayta jonlangan. Ko‘plab Qo‘yqirilganqal’a topilmalariga ko‘ra, bu hududda sharob tayyorlash va ichish udumi hukm surgan. Bundan tashqari, arxeologlar bu yerda sopol buyumlar, haykalchalar, ko‘p rangli rasm parchalari, temirdan yasalgan mehnat qurollari, o‘q uchlari, ossuariylar va oromiy tilining xorazm shevasi yozuvlarining boy to‘plamini topishga muvaffaq bo‘ldilar.

Guldursun qal’a

Miloddan avvalgi I-II asrlarga oid Guldursun qal’asi Qoraqalpog‘istonning Ellikqal’a tumanida joylashgan. Qal’a 35 gektar maydonda to‘rtburchak shaklida qurilgan, ammo XIII asrda mo‘g‘ul bosqinchilari tomonidan vayron etilgan. Qal’a devorlari loydan qurilib, ikki qator qilib terilgan va ichiga shinaklari o‘rnatilgan. Arxeologik qazishmalar natijasida qal’a ichida antik va o‘rta asrlar sopol buyumlari, bronza ashyolari, zargarlik buyumlari va tangalarning boy to‘plami mavjudligi aniqlandi. Bu esa qal’aning so‘nggi bor o‘zlashtirilgan sanasi 1220-yilga, ya’ni Muhammad Xorazmshoh hukmronligi va mo‘g‘ullarning Xorazmga bostirib kirishi davriga to‘g‘ri keladi, deb taxmin qilish imkonini beradi. Qal’a tarixi bilan qoraqalpoq xalq dostoni "Guldursun" bog‘liq. Doston matni 1957-yilda arxeolog S.P.Tolstov tomonidan yozilgan bo‘lib, unda Xorazm xalqining mo‘g‘ul bosqinchilariga qarshi kurashi tasvirlangan.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi katta sayyohlik salohiyatiga ega bo‘lib, bu hududning boy madaniy merosi va go‘zal tabiiy manzaralari buning yaqqol dalilidir. Mintaqaning arxeologik yodgorliklari tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, butun dunyodan o‘tmishning yorqin voqealarini sevuvchilarni o‘ziga jalb etadi.