Navro‘z bayrami va bahorgi tengkunlik

Bahor kelishi bilan O‘zbekistonda tabiat uyg‘onishining eng asosiy va qadimiy bayrami - Navro‘zga tayyorgarlik ko‘rila boshlanadi. Bayram 21-mart - bahorgi tengkunlik kuniga to‘g‘ri keladi. Aynan shu kuni kecha va kunduz tenglashganda, yangi quyosh davri, yangi astronomik yil va tabiatning uyg‘onish fasli boshlanadi.

O‘zbekistonda bahor ancha erta, ko‘pincha hatto fevral oyida kelishiga qaramay, bahorning ushbu asosiy bayramini nishonlash uchun mahallada katta dasturxon atrofida butun qo‘ni-qo‘shnilar bilan jo‘shqin davrada yig‘ilish an’anaga aylangan.

Ko‘p ming yillar davomida bu kun ko‘plab Sharq xalqlari uchun juda muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda, chunki u nafaqat qishloq xo‘jaligi yilining boshlanishini, balki tabiatning, insonning, uning qalbi va ruhining yangilanishini, kengroq ma’noda esa yangi hayotning boshlanishini anglatadi.

O‘z ildizlari va an’analariga chuqur hurmat ko‘rsatadigan O‘zbekistonda bu bayramga alohida e’tibor qaratiladi. Bayram boshlanishidan ikki hafta oldin butun mamlakat bo‘ylab umumxalq hasharlari o‘tkaziladi. Hovli va ko‘chalar tartibga keltiriladi, daraxtlar ekiladi, qushlar uchun inlar quriladi, ekin ekilib, qishki dam olishdan so‘ng dalalar ekin ekishga tayyorlanadi.

Har bir o‘zbekistonlik bu kunni intiqlik bilan kutadi, chunki aynan Navro‘zda yangi imkoniyatlar ochiladi, orzu-istaklar ro‘yobga chiqadi, rejalar amalga oshadi.

Bayramning kelib chiqish tarixi

Navro‘z bayrami juda qadimiy tarixga ega. Navro‘z dastlab Xurosonda (hozirgi Eron) uch ming yildan ortiq vaqt oldin paydo bo‘lgan, vaqt o‘tishi bilan qo‘shni Old va Markaziy Osiyo davlatlarida ham keng tarqalgan. Bu bayram tabiatning o‘z qonuniyatlari tufayli vujudga kelgan.

Navro‘z ilk bor miloddan avvalgi VI-V asrlarda Ahamoniylar davrida davlat maqomiga ega bo‘lib, dehqonchilik marosimidan tabiat va Quyoshga chuqur hurmat ko‘rsatadigan va sig‘inadigan zardushtiylarning bosh bayramiga aylangan.

Qadimgi yunon tarixchisi Strabon bu ajoyib bayram haqida shunday yozgan edi: “Eng qadimgi zamonlardan to shu kungacha Ikki daryo oralig‘i (Sirdaryo va Amudaryo) aholisi bu kuni Olov ibodatxonasida to‘planadi. Bu eng e’zozli bayram bo‘lib, unda savdogarlar do‘konlarini berkitadi, hunarmandlar ishlarini to‘xtatadi, hamma xursandchilik qiladi, bir-birlarini olov tekkan ichimliklar va taomlar bilan mehmon qiladi”.

Islom dini bilan bog‘liq bo‘lmagan ildizlarga ega bo‘lishiga qaramay, bugungi kunda Navro‘z bayrami eng qadimiy marosimlar va rang-barang urf-odatlarga to‘la umumxalq bayrami va o‘zbek xalqining asosiy milliy an’analaridan biri hisoblanadi.

2009-yilda esa bu o‘ziga xos bayram YUNESKOning madaniy merosi ro‘yxatiga kiritildi, bir yildan so‘ng BMT Bosh Assambleyasi 21-martni “Xalqaro Navro‘z kuni” deb e’lon qildi.

Sumalak - Navro‘zning asosiy taomi

“Sumalakdan tosh topdim, pir parcha quyosh topdim...”, - deya kuylanadi mashhur o‘zbek qo‘shig‘ida. O‘zbekistonda sumalak bu ajoyib bayramning bosh taomi va an’anasi sanaladi.

Sumalakning kelib chiqishi haqida qadimiy rivoyat bor. U Jayxun daryosi bo‘yidagi kichik bir qishloqda yashovchi yetti farzandli beva ayol haqidagi voqea bilan bog‘liq. Hosil nihoyatda kam bo‘lgan bir yili oilaning oziq-ovqat zaxirasi butun qishga yetmay, ular ocharchilikka duchor bo‘lishdi. Yosh bolalar onalari nima uchun ularga ovqat bermayotganini tushunolmay, yig‘lab-siqtab yegulik so‘rashardi. Farzandlarining kundan-kunga ochlikdan holsizlanib borayotganini ko‘rish ayolga og‘ir va alamli edi. Bolalar butunlay madordan ketib, o‘rinlaridan turolmay qolishgach, bechora ayol ularning azobini ozgina bo‘lsa-da yengillatish uchun hozir mazali taom tayyorlamoqchi ekanini aytdi.

Keyin u uyidagi eng katta qozonni olib, unga suv quydi va omborxonadan unib chiqqan bug‘doydan ozgina olib, uni ham qozonga soldi. Taomni aralashtirar ekan, bolalarga jilmayib, ovqat juda mazali pishayotganini va tez orada dasturxonga o‘tirishlarini aytardi. Bolalardan biri yana qancha kutish kerakligini so‘rasa, u yana ozgina go‘sht qo‘shib, yaxshilab qaynatish kerakligini aytardi. Shunday deya, bolalar go‘sht deb o‘ylashlari uchun qozonga toshchalar tashlardi, ular esa sabr-toqat bilan kutishda davom etishardi. Bu holat kun-u tun davom etdi, tong otishi oldidan esa u bir necha daqiqaga uxlab qoldi. Ertalab qozonni ochganda hayratda qoldi, chunki u qaynoq jigarrang taom bilan to‘la edi, uning yuzasida qanotga o‘xshash g‘alati naqshlar ko‘rinardi. Bechora ayol tushundiki, u uxlab yotganida uyiga farishtalar kelibdi va u taslim bo‘lmagani, bolalarning umidini so‘ndirmaganiga mukofot tariqasida qozonini g‘ayrioddiy, kuch-quvvat beruvchi va ruhni tetiklashtiruvchi taom bilan to‘ldirishibdi.

Ayol bolalarini ovqatlantirib, so‘ng ochlikdan qiynalayotgan qo‘shnilariga sumalak ulasha boshladi. Tez orada boshqalar ham ayolning xatti-harakatlarini takrorlab, mazali sumalak tayyorlay boshladi, uni darhol ulashishdi, bu esa o‘sha ochlik davridan omon qolish imkonini berdi. Shunday qilib, qadimiy afsona jonlanib, Navro‘zning eng qiziqarli an’analaridan biriga aylandi.

Bu shirinlikni tayyorlash mashaqqatli, ammo sharafli ish, kimdir bug‘doyni undiradi, yuvadi va yig‘ib olgandan so‘ng aylantiradi, kimdir bug‘doy sharbatini siqib chiqaradi, kimdir yalang‘och toshlarni qidiradi, kimdir raqsga tushadi va raqsga tushadi, kimdir esa olovga tinimsiz o‘tin tashlaydi - eng muhimi, jarayonda ishtirok etish.

Sumalak qaynatilib, tuni bilan aralashtirilgach, usti yopilib, olti-yetti soat “dam” beriladi. Keyin jarayonning eng qiziqarli qismi boshlanadi - yopinchiq olib tashlanadi. Sumalak yuzasida hosil bo‘lgan naqsh yaqinlashib kelayotgan yilning ramzi, deyishadi.

Katta qozon atrofida butun mahalla, asosan ayollar to‘planadi,ular davra qurib o‘tirishadi, qo‘shiq aytishadi, xursandchilik qilishadi, har biri navbatma-navbat sumalak kovlaydi. Ertalab hali sovib ulgurmagan sumalakni qo‘ni-qo‘shnilarga, qarindosh-urug‘larga, tanish-bilishlarga ulashishadi. Sumalakni tatib ko‘rayotganda, albatta tilak tilash lozim. Kimningdir oldidan toshcha chiqsa, unga albatta omad kulib boqishiga ishonishadi.

Navro‘z - ezgulik va mehmondo‘stlik timsoli

Navro‘z juda yorqin bayram. Bu kunda xafagarchiliklarni kechirish, yaqinlar bilan janjallashmaslik, kambag‘al va muhtojlarga yordam berish odat tusiga kirgan. Yana bir yaxshi alomat - ziyofat va mehmondorchilik. Masalan, hozirgi kunda sumalak pishgandan so‘ng darhol qo‘ni-qo‘shnilarga, tanish-bilishlarga tarqatish odati saqlanib qolgan. Mehr va muruvvat kelajakda omad va farovonlik baxsh etadi.

Sumalakdan tashqari, uy bekalari shu kuni ko‘k somsa, tuxum oqidan tayyorlanadigan nisholda, turli shirinliklar va albatta palov pishirishadi. Bugungi kunda o‘zbek dasturxonining to‘kin-sochinligi mehnat, ezgulik va mustahkam e’tiqod xonadonga farovonlik baxsh etishining yana bir tasdig‘idir.

Shuningdek, Navro‘zda mehmonga borish yoki xalq sayillarida qatnashish odat tusiga kirgan. An’anaviy festivallarda ishtirok etish, milliy ansambllar chiqishlarini, uloq (ko‘pkari), yakkakurash musobaqalarini tomosha qilish, xalq yarmarkalariga tashrif buyurish va eng mazali taomlardan tatib ko‘rish mumkin bo‘lgan kichik shahar va qishloqlarda o‘tkaziladigan tadbirlar ayniqsa qiziqarlidir.